Totaal anders is het bij de import honden. Van de 92 geteste import honden voor de MAG-test slaagt maar 70%!!  Ik zie twee belangrijke oorzaken:

• Honden waar de eerste eigenaar ontevreden over was.
• Afkomstig uit landen waar het gemiddelde karakter minder is als b.v. in Nederland en Duitsland gewenst is.

Uiteraard zal de socialisering hierbij ook een rol spelen. Niet vergeten moet worden dat veel van de Oost-Europese honden afstammen van bloedlijnen van honden die in Duitsland afgekeurd zijn voor de fok. In ieder geval lijkt deze import geen verbetering te brengen.

Plotseling kwam er verandering in het dorp. Een Hollandse kweker bouwde er rozenkassen en zocht personeel. Susi was er snel bij. Ze sprak Engels en toonde een geweldige inzet en betrokkenheid. Zes dagen per week van 9 uur. Ze kon vertalen en de andere vrouwen aanwijzingen geven. Al snel kreeg ze een leidinggevende functie. Dat betekende nog een uurtje erbij want ze was er als eerste en als laatste weg. Binnen drie jaar was “supervisor” over de 1400! mensen die er inmiddels werkten. Net 22 jaar oud. Haar Hollandse werkgever ziet haar kwaliteiten en waardeert dat. Maar dan lijkt het mis te gaan, ze komt moe op haar werk. Een gesprek gaf duidelijkheid. Haar broer eiste een groot deel van het geld op, vaak met grof geweld. Ze moest thuis nog alles doen om voor Oma, haar zusje en de kinderen! van haar zusje te zorgen. Vele kilometers lopen om water te halen, eten koken, vaak eerst nog bij elkaar scharrelen. De kweker zorgde voor een aansluiting op de waterleiding, het eerste “huis” in het dorp van 60.000 inwoners! Toen het eerste water uit de kraan kwam knielde Oma, “Dank u Heer”. De kweker nam ook een buurvrouw in dienst. Om voor Oma en de rest van de familie te zorgen. Wat Susi verdiende werd bewaard in de kluis bij de kweker zodat haar broer dit niet meer op kon eisen. Susi functioneert weer prima. Ze kan zich op haar werk concentreren en ook weer wat voor zichzelf kopen. Soms gevreesd door haar ondergeschikten want ze is niet gemakkelijk, er moet gewerkt worden. Maar haar voorbeeld opent ook ogen. Je kunt ook in Ethiopië wat bereiken met scholing en hard werken.

Daarnaast zijn er uiteraard veel nieuwe leden die het ontstaan en de ontwikkeling van de diverse testen niet kennen. Voor mij reden om dit stukje te schrijven. Niet om een mening te geven maar om daarmee iets meer duidelijkheid te kunnen geven om zo onze energie te kunnen steken in de toekomst met gebruikmaking van de opgedane kennis en ervaring in het verleden.

De eerste gegevens over testen stammen al uit het begin van de NRC in Nederland in de vijftiger jaren. Voorzichtig werd begonnen door enkele leden zoals dhr. Ten Bruggencate en exterieur keurmeester mevr. T. Boltjes met het uitwerken van een test. Professionele hulp kwam van drs. N.A. vd Velden uit Utrecht en dr G. Brantas.

Bijtincidenten van de Berner Sennenhond leidde zelfs tot een (tijdelijk) fokverbod en, zoals nu bij o.a. de Rottweiler, een test voor fokdieren. Toen de problemen opgelost waren is dit weer afgeschaft. Bij de Berner Sennenhond werd een duidelijk verband gelegd naar enkele bloedlijnen. Deze zijn uitgeschakeld voor de fok. Overigens bevestigde het verband met enkele bloedlijnen de erfelijke aanleg van gedrag. Dit was al eerder door wetenschappers aangetoond maar zo’n duidelijk bevestiging binnen een ras was nog niet eerder geconstateerd.

Evenals nu met de Rottweiler werd het ras impopulair door alle negatieve publiciteit met als gevolg, minder problemen. Niets nieuws onder de zon. Bij alle andere rassen waar later problemen ontstonden was ook de grote populariteit de hoofdoorzaak. Achtereenvolgens o.a. de Duitse Herder en de Bouvier en uiteindelijk ook de Rottweiler. Altijd op een moment van grote populariteit. De problemen bij de Berner Sennenhond waren voor de Raad v Beheer aanleiding om een gedragscommissie aan te stellen waarbij eerder genoemde personen een belangrijke rol speelden. Dhr R.Bouwman maakte daar toen ook lid van uit. Ook nu is hij weer lid van deze commissie.

Bij de ontwikkeling van de test werd dankbaar gebruik gemaakt van diverse boeken van onderzoekers op dit gebied zoals Prof. Tinbergen en anderen. Later kreeg het boek over dit onderwerp van Prof. Seiferle uit Zwitserland veel invloed. Enkele ‘echte’ praktijkmensen (africhters) zoals dhr. Maathuis en de gebr. Damen werden ingeschakeld om ook de praktijk er bij te betrekken.

In de eerste instantie werd bij de Rottweiler eigenlijk alleen de schotvastheid getest. Langzaam groeide dit uit tot meer onderdelen. Alles ging op vrijwillige basis en het aantal deelnemers was klein. Lange tijd werd een deel van de test in een ‘bos’ uitgevoerd waarbij de eigenaar niet kon zien wat er gebeurde. Later werd dit aangepast en achter op het veld gedaan zodat de eigenaar het van afstand kon volgen.

Tot 1985 werd de naam ‘gedragstest” gehanteerd. De test was op vrijwillige basis en ontwikkelde zich langzaam, nieuwe inzichten werden regelmatig verwerkt. Vanaf 1986 werd de ‘rasstandaardtest’ ingevoerd als nieuwe naam maar ook werden daarin weer nieuwe inzichten verwerkt.

De testen werden aanvankelijk afgenomen door gedragsbeoordelaars die hun kennis hoofdzakelijk verkregen hadden door ervaring. Na 1980 werd de behoefte voor theoretische onderbouwing en meer opleiding voor de beoordelaars steeds sterker en er werd in opdracht van de Raad van Beheer door de universiteit van Utrecht een opleiding verzorgd. De eerste kandidaten deden in 1987 examen en de geslaagden werden door de Raad van Beheer benoemd als gedragskeurmeester. Er volgden daarna regelmatig bijscholingscursussen om de opgedane ervaringen toe te passen en omdat ook gedragsbeoordeling iets is waarover steeds meer kennis ontstaat.

De universiteit in Utrecht ontwikkelde in die tijd ook een agressietest bedoeld voor asielhonden zodat deze honden eerst getest konden worden voordat ze herplaatst werden.

Toen de ‘RAD’ rassen in beeld kwamen werd door de Raad van Beheer in ‘Utrecht’ vanuit de eerder genoemde agressietest de huidige MAG test ontwikkeld in 2000. Ook werd een nieuwe cursus ontwikkeld voor MAG keurmeesters. Deze cursus werd in eerste instantie gevolgd door de al geschoolde gedragskeurmeesters maar later ook door anderen.

Omdat de MAG test nogal afweek van de oude ‘gedragstest’ werd besloten om in het begin vaker te evalueren dan met de oude testen. Daarom werd de eerste jaren aan het eind van ieder jaar een bijeenkomst gehouden waarbij zowel de keurmeesters als de deskundigen uit Utrecht en de gedragscommissie van de Raad van Beheer inbreng hadden. De MAG test was voor alle rassen gelijk (ook nu nog) maar er ontstond al snel behoefte aan het bijstellen van de beoordelingscriteria, de ‘normen’, voor de Rottweiler. Een Rottweiler is nu eenmaal geen, van oorsprong jachthond, zoals de Dogo Argentino. Bij de jaarlijkse evaluatie werden er dan ook voorstellen gedaan aan het hoofdbestuur en de meeste werden overgenomen. Dit heeft er, in een aantal stappen, toe geleidt dat agressie en vooral angst nu eerder tot afwijzen leidt dan bij de eerste geteste Rottweilers. Bij enkele andere rassen zijn deze normen ook aangepast hoewel weer iets anders dan bij de Rottweiler. Ook dit heeft te maken met raskenmerken.

Naast bovengenoemde evaluaties heeft de Raad v Beheer enkele onderzoeken naar het resultaat van de MAG test uit laten voeren. Eentje door het ‘Van Hall instituut” waarvan mij geen resultaten bekend zijn en afgelopen jaar door ‘Wageningen’. Ook deze resultaten ken ik op dit moment nog niet voldoende.

Over gedragstesten is altijd veel geschreven en gepraat en ze zijn nooit populair geweest bij de meeste fokkers van Rottweilers. In 1980 werden er 22 honden getest en dat groeide langzaam tot gemiddeld ongeveer 60 Rottweilers in 1999. Het komt er op neer dat er gemiddeld 15% van de fokteven getest werden in die jaren. Vanaf het moment in 1995 dat het fokreglement voorschreef dat fokdieren binnen de Nederlandse Rottweilerclub de gedragstest met goed gevolg afgelegd moesten hebben of een VZH diploma of een G&G diploma moesten hebben, koos minder dan de helft van de fokkers die lid bleven van de NRC voor de gedragstest en de anderen voor het VZH. Langzaam verschoof dit meer naar de test. Steeds meer fokkers deden zowel VZH als de gedragstest. Voor enkele (grote) fokkers waren deze regels aanleiding om voor het lidmaatschap te bedanken.

Meer dan 50% van de nesten met stamboom werd rond 1996 buiten de NRC gefokt en voldeden aan geen enkel reglement. Als daar de ‘look a likes’ Rottweilers bij geteld worden werd maximaal 25% van de fokhonden getest.

Zowel bij de Duitse herder als de Bouvier werden in de ‘topjaren’ rond de 10.000!! (met stamboom) pups gefokt en ook ongeveer een zelfde aantal zonder stamboom.

Voor Rottweilers kun je er van uitgaan dat er rond 1995 per jaar maar 1100 pups volgens NRC regels gefokt werden maar dat er zo’n 6000 ‘Rottweilers’ (inclusief de ‘look a likes) gefokt werden die aan geen enkele regel voldeden. Toch werd de NRC aangesproken op de bijtincidenten. Dit heeft vooral te maken omdat deze alleen als ‘georganiseerde groep’ aan te merken was en de rest moeilijk traceerbaar was, in ieder geval niet als groep.

In 2000 dreigde de Minister met het verbieden van de vier, zogenaamde RAD rassen. Daar werd later, na een dodelijk incident, ook de Rottweiler aan toegevoegd. Het politieke klimaat was nu veel meer van plan om harde maatregelen te nemen dan in de ‘probleemtijd’ van de Berner Sennenhond, Duitse Herder en Bouvier. Waarschijnlijk sterk beïnvloed door de ‘Pitbull’ incidenten in voorgaande jaren.

In de ogen van de NRC, werd er, door het toenmalige bestuur van de Raad v Beheer weinig ondernomen om dit te voorkomen. Toen het NRC bestuur berichten bereikten dat het ministerie werkelijk door ging zetten heeft het zelf een plan ingediend bij het ministerie. Dit had resultaat. Onze voorzitter werd uitgenodigd bij de Minister waarbij ook de voorzitter van de Raad v Beheer aanwezig was. Voor de NRC was dit een gunstig gesprek maar voor de Raad v Beheer vernederend. Het kwam de relatie niet ten goede. In die omstandigheden moest er een gezamenlijk fokreglement komen. Uiteindelijk is dit gelukt maar onze RST test behouden was niet bespreekbaar. Onder grote druk van de Raad v Beheer hebben we de MAG test moeten aanvaarden voor het toelaten van Rottweilers tot de fok en het verkrijgen van stambomen. Het heeft het toenmalige bestuur zelfs nog veel moeite gekost om honden die al onder de ‘oude’ reglementen toegelaten waren tot de fok niet opnieuw te moeten laten testen.

In 2003 kwam er een compleet nieuw bestuur bij de Raad v Beheer. Dit bestuur had wel oog voor de problemen en ging in overleg met het ministerie. Er werd een fokbeleid ontwikkeld voor alle rassen, het BRS (Basis Reglement Stambomen). Daarbij komt nog het RSF (Ras Specifiek Fokreglement) maar het is de bedoeling om dit laatste alleen voor leden van de rasvereniging van toepassing te laten zijn.Voor MAG test wordt een uitzondering gemaakt, die blijft verplicht. Het bestuur van de NRC vond het noodzakelijk hier de mening van de leden over te vragen en belegde een extra ledenvergadering welke gehouden werd op 24-3-2005. Zonder de grote druk van het ministerie in 2001 kon nu overlegd worden. Zonder tegenstemmen spraken de leden zich uit voor handhaving van het principe van het fokreglement, geen stambomen bij overtredingen voor alle Rottweiler fokkers binnen en buiten de NRC!!

Ondanks het feit dat de populariteit van de Rottweiler in 2001 al sterk teruggelopen was, van bijna 3400 pups met stamboom in 1996 tot 1100 in 2000, verlangde vooral het ministerie een nog sterkere reductie. Daarom werden er een groot aantal regels ingevoerd die het aantal terug moest dringen. Tevens moest de gezondheid bevorderd worden. Dit leidde o.a. tot de beperking voor het aantal nesten voor fokkers en teven. Om een voldoende brede genenpool te behouden werd ook een beperking gesteld aan het aantal dekkingen van reuen. De regels hebben wellicht de daling van gefokte nesten extra versneld hoewel uit statistieken van andere rassen blijkt dat ook zonder regels, zelfs nog grotere schommelingen plaatsvonden (Duitse Herder, Bouvier). Voor de Rottweiler is de beperking van het aantal nesten inmiddels iets verruimt. Ook zijn een aantal andere aanpassingen doorgevoerd.

Dat de Rottweilerclub het voor elkaar kreeg om de Duitse ZTP gelijk gesteld te krijgen met de MAG test was heel bijzonder. De inhoud van de test was niet bekend bij de Raad v Beheer en men accepteerde dat Duitsland, waar ook incidenten en politieke onrust was, ook een goede test had. Wij zijn er inhoudelijk niet op ingegaan. Ons argument was een bredere genenpool en dat werd in het kader van de gezondheid geaccepteerd.

Door selectie het gedrag beïnvloeden kost heel veel generaties maar als de helft niet meedoet zal dit nogmaals een veelvoud zijn. Daarom is het van groot belang dat iedereen meedoet. Beter wat minder strakke testen dan dat er maar een deel getest wordt.

Recent onderzoek van ‘Wageningen’ heeft o.a. uitgewezen dat de populatie zonder stamboom (look a like) ook nu nog ongeveer gelijk is aan het aantal met stamboom gefokte honden. Regelmatig is hier in het verleden al bij diverse rassen onderzoek naar gedaan en daaruit bleek steeds dat, als de populatie van een ras met stamboom daalt of stijgt, de “look a like” populatie mee schommelt. De verhouding blijft hetzelfde.

Dit houdt dus in dat in de jaren dat de NRC alle fokhonden van leden testte, dit eigenlijk minder dan 25% van alle Rottweilers was. Dit was toen ook een belangrijke reden voor het bestuur om sterk aan te dringen op registratie van alle honden. Het ministerie wilde daar toen niets van weten maar heeft recentelijk aangekondigd dit toch te gaan doen. In de toekomst zal dit meer duidelijkheid kunnen geven maar ook dat zal een lange weg zijn. Alleen al tengevolge van bovenstaande cijfers is het logisch dat het percentage bijtincidenten van honden met stamboom en dan speciaal van door de NRC leden gefokte honden gering was en is. Daar conclusies uit trekken over verbeteringen van gedrag is moeilijk en dit lijkt ook eindelijk tot het ministerie doorgedrongen te zijn. Uiteraard zullen verbeteringen veel sneller bereikt worden als (bijna) alle honden getest worden.

Gedragstesten zijn altijd momentopnamen waarbij genetische aanleg een rol speelt maar ook milieu en opvoeding. Als de aanleg er niet is, kan het milieu deze ook niet ontwikkelen. Analyse van geteste honden laat zien dat uit sommige lijnen (veel) meer agressie komt als andere. Ook bij angstige honden is dit aangetoond. Om hier werkelijk een goed beeld van te krijgen is het noodzakelijk dat alle honden van een ras op dezelfde leeftijd getest zouden moeten worden. Dit zal voorlopig niet lukken maar onderzoekers hebben wel een beeld kunnen vormen, te beginnen met de Berner Sennenhond.

Welke test je ook toepast; simpele gedragstest, ontwikkelde gedragstest, rasstandaardtest, agressietest, wetenschappelijk ontwikkelde test, MAG-test, VZH, G&G, IPO, er kunnen altijd honden verkeerd beoordeeld worden. Dat geldt met name voor de honden die in het ‘grijze’ gebied zitten, net wel voldoende of net niet. Voor de eigenaar natuurlijk verschrikkelijk belangrijk maar voor de populatie niet. Deze groep heeft niet zoveel invloed op de richting die een populatie gaat omdat ze in zekere zin een midden positie inneemt. Het belangrijkste is om de werkelijk angstige en de werkelijk agressieve honden uit te sluiten voor de fok. Uiteraard vertoont een levend wezen soms volkomen onverwacht, gedrag wat niet passend lijkt bij het karakter/gedrag. Volgens de deskundigen is een foutpercentage van ruim 10% op dit moment nog onvermijdelijk.

De praktijk van, vooral de laatste jaren, heeft geleerd dat veel mensen de hond te jong laten testen. Honden die, als ze een jaar ouder de test herhalen, doen het vaak (veel) beter. Uiteraard blijft een ‘zwakke’ hond een ‘zwakke’ hond maar een Rottweiler is qua karakter laat af en dan blijkt nogal eens dat, als ze volledig ontwikkeld zijn, wel met gemak de test aan kunnen.   

In 2001 hebben de leden een besluit genomen en er zijn afspraken met de Raad v Beheer gemaakt. Daarmee werd het voortbestaan van het ras op dat moment veilig gesteld. Uiteraard was het onder druk van de omstandigheden en waren de gevolgen niet volledig te overzien. Niet alles is positief verlopen maar de hoofddoelen zijn bereikt. Het aantal incidenten is sterk verminderd en de negatieve publiciteit is nagenoeg verdwenen. Ook zijn er veel minder Rottweilers. Daarentegen is het percentage mensen die er actief mee bezig zijn op een trainingsveld sterk vermeerdert.

Het belangrijkste winstpunt van 2001 is nog niet genoemd. De NRC heeft hier 50 jaar voor gestreden. De NRC kreeg de zeggenschap over de voorwaarden voor het uitgeven van stambomen. Ook fokkers die geen lid waren moeten nu aan het fokreglement voldoen. Een hele grote stap. De broodfokkers die alleen naar kwantiteit keken en niets deden voor kwaliteit stopten of gingen andere rassen fokken. Dit betekend dat de huidige regels voor 100% van de (stamboom)populatie geldt in plaats van minder dan 50%. Daarmee wordt de grip sterk vergroot en heeft de NRC de mogelijkheid om echt te sturen.

Als dit principe losgelaten wordt betekend dat in de praktijk nogal wat. Vermeerderaars die het niet zo nauw nemen worden geen lid van de NRC en kunnen hun gang gaan. Clubleden/fokkers die netjes willen fokken leggen zichzelf wel regels op. Deze hebben eigenlijk geen regels nodig, ze willen het immers toch al netjes doen. Als je dus een fokreglement voor alleen leden hebt krijg  je een fokreglement waar ‘goedwillende’ soms last van hebben maar wat weinig invloed heeft op de populatie. We hebben dit eerder meegemaakt met de HD. Ook daar heeft de sanctie, inhouden van stambomen, goed gewerkt. Ook daar werd het afgeschaft. Het heeft de bestrijding jaren vertraagd. Pas met het huidige reglement in 2001 is dit weer hersteld. Het verleden heeft ons dus ook geleerd dat de sanctie, het inhouden van stambomen, werkt. Deze mening was in de speciale vergadering van 2005 ook doorslaggevend. Soms lijkt het of alles om de MAG-test draait maar dit is maar één onderdeel van het fokreglement.

Uiteraard zijn de besluiten van 2001 en de bevestiging van 2005 geen eindpunt. Voortschrijdend inzicht moet verwerkt worden, zowel in gedragstesten als andere regels die toen ingegaan zijn. Daarnaast verandert de maatschappij snel en daarmee ook de eisen die we aan huisdieren stellen.

We moeten open staan voor veranderingen maar laten we wel zorgvuldig beslissingen nemen. Dat kan niet op basis van emotie en in de waan van de dag. Aanpassingen moeten genomen worden op basis van feiten. Daarin moeten deskundigen een grote inbreng hebben en de lange termijn gevolgen doorslaggevend zijn.

Veranderingen moeten verbeteringen en zijn en niet ongedaan maken wat in het verleden moeizaam bereikt is. Het is en blijft een continu proces van evalueren, daarvan leren en verbeteren.

O ja, de winnende foto? Een stervend kind, er achter een hongerende gier, wachtend op het startsein voor zijn ‘feestmaal’.

W.Alexanderstr. 19

3474 JS  Zegveld

frankbeiboer@zonnet.nl

Since 1977 we keep Rottweilers in our family. The first one was Kaya von Hause Schumann. A daughter of champion Benno vom Algauer Tor and Pasja v Meltas, ‘Youth club winner’ in 1978 on the club show in the Netherlands and a very nice and strong character.

Kaya was the start of our kennel ‘v Honcoop’. Over the years I have bred more then twenty-five litters. At the moment I don’t breed anymore because of the lack of time but I share the kennel name so the name continues and maybe in the future I will start again.

I have showed dogs from own breed in Belgium, Germany and, of course, The Netherlands. For example some results: My champion male Milo v Honcoop became second place with excellent in the open class males and my female Odena-Yury v Honcoop became also the second place excellent in the open class females. Both on the Germann Siegershow 1990 in Borken Burlo.

Also I trained successfully dogs to IPO. I was one of the founders of the first Rottweiler trainings club in The Netherlands in Rotterdam in 1977.

From 1980 I have been active in the main board of the Rottweilerclub in The Netherlands. First I started with producing breed books similar as in Germany. I am writer / compiler of all the breeding books from 1980 to 2006.

With help of a software specialist I developed a computer program so we can register al the information about Rottweilers in the Netherlands and there pedigree, mostly many generations in Germany, sometimes till the first registered Rottweilers in Germany. So there is now (2007) data from more then 75.000 Rottweilers in the program. If you need pedigree information, please send me e-mail.

Twenty-one years, from 1986 to 2007 I was member of the main-board of the Dutch Rottweilerclub. My duty was the breed (Zuchtward). I am still member of the breed commission.

With others, I organised also the club events like champion club show, young dog shows, etcetera. 

I developed The Rottweiler website for Holland and was the Webmaster for more then ten years.

Character test is important for me. There was already a test but I promoted it very much and spend a lot of energy in further developing and promoting character tests. In 1995 all breed dogs from members of the club had to be tested before one could breed with them.

The problems with biting Rottweilers, mostly bred trough ‘backyard’ breeders and not members of the club, became a real problem in The Netherlands. The government would nearly forbid the breed. We could prevent it with very strict rules for breeding. From that time all Rottweilers had to be tested before you can breed. So nowadays (2007) all Rottweiler breeders are member of the club and follow the rules.

Over the years I followed the breed in The Netherlands en Germany. So I visited many times the ankorung, ZTP and the siegershow. For example I visited the Siegershow more then twenty-five times.

I followed training and classes for character judge and for show dogs judge.

I am a specialist judge for Rottweiler show dogs now and I have judged more than fifty events in more than fifteen countries al over the world, mostly Rottweiler specialities. You can find some results on this website.

Hobby’s :

• Rottweiler specialist judge
• Rottweiler breeder
• Traveling

Ik was de enigste gast. De beheerder zorgde voor een goede warme maaltijd. Daarna vroeg hij of ik nog uitging. Ik had geen plannen. Hij ging afsluiten en naar huis. Hij vergrendelde zowel de binnen als de buiten deuren. Er gingen ook nog tralie deuren voor. Voor de veiligheid. Voor de ramen zitten uiteraard altijd dikke tralies. Het was een geruststelling dat er niemand in kon. Het zou vervelender worden als er brand uit zou breken, zeker in zo’n houten huis. Maar niet aan denken en een boekje lezen. Dat werd lastig toen het licht om 20.00 uur uitging. Op de tast naar het raam en naar buiten kijkend bleek het overal donker. In Afrika weet je dan dat het voorlopig donker blijft en donker in Afrika is donker. Ik zou wel aan mijn rust komen deze nacht maar moest toch eerst even naar het toilet. Maar hoe doe je dat als het zo donker is? Misschien met behulp van mijn mobile telefoon. Die had ik ergens op een wankel tafeltje aan de oplader gelegd. Het stopcontact lag ook op dat tafeltje want dat hing aan een paar draadjes uit de muur. Rondkruipend en tastend vond ik hem. Ieder nadeel heeft z’n voordeel, de loszittende stroomdraadjes aanraken gaf geen schok. Ik wist niet dat er zoveel licht in een mobieltje zat. Ik heb hem die nacht onder mijn kussen bewaard en nog een paar keer gebruikt want sinds ik in Afrika kom moet ik wat on(regelmatiger) naar het toilet. Op iedere reis leer je wat. Een goede zaklamp behoort sindsdien ook tot de standaard uitrusting. Na een lange nacht werd het buiten weer licht. Er was nog geen elektriciteit, dus een koude douche. De beheerder bracht een keurig ontbijt mee. Hij had ervaring. Om energie te besparen gaat iedere nacht de stroom in een buurt uit. De buurt waar hij woonde was eigenlijk aan de beurt maar dat ‘vergeten’ ze op de centrale wel eens. Toen ik vertrok werd de stroom net weer ingeschakeld!